Ο άνθρωπος είναι ανολοκλήρωτο ον
Η έννοια της ανολοκλήρωτης ύπαρξης
«Το σύστημα αυτό θεωρεί τον άνθρωπο ανολοκλήρωτο ον και τον μελετά από την άποψη της δυνατότητας που έχει για ανάπτυξη. Σήμερα, αποδίδουμε στον εαυτό μας ιδιότητες που δεν κατέχουμε. Δεν είμαστε ενσυνείδητοι. Η σκέψη μας έγινε αυτόματη και μηχανική.
Οποιαδήποτε έρευνα όμως πρέπει να έχει έναν σκοπό: την κατάκτηση της συνειδητότητας. Είναι ανώφελο να μελετάμε τον εαυτό μας χωρίς αυτόν τον στόχο. Το πρώτο βήμα είναι να αντιληφθούμε ότι κοιμόμαστε. Μόνο όταν συνειδητοποιήσουμε την “υπνοβασία” μας, γεννιέται η πραγματική επιθυμία για απελευθέρωση από τους μηχανικούς νόμους. Χωρίς αυτόν τον σκοπό, η μελέτη παραμένει μια ματαιότητα.»Ο άνθρωπος από τη φύση του δεν παρουσιάζεται ποτέ ως τελειωμένο ον. Σε αντίθεση με τα ζώα που γεννιούνται με ένστικτα και βιολογικές κατευθύνσεις αρκετές για την επιβίωση τους, ο άνθρωπος χρειάζεται χρόνο, μάθηση και κοινωνική αγωγή για να σταθεί στον κόσμο. Το γεγονός ότι δεν διαθέτει απαντήσεις για τα ερωτήματα της ζωής αποκαλύπτει την ανολοκλήρωτη υπόστασή του. Η ύπαρξή του χαρακτηρίζεται από το διαρκές γίγνεσθαι, από την αδιάκοπη κίνηση προς κάτι που ακόμα δεν έχει επιτευχθεί, και καλείται να επιλέγει, να κρίνει και να διαμορφώνει τον εαυτό του μέσα από αποφάσεις που σπάνια ολοκληρώνονται.
Η φιλοσοφική διάσταση
Οι φιλόσοφοι σε διάφορες εποχές τόνισαν την ατελή φύση του ανθρώπου. Ο Πλάτων περιέγραψε την ψυχή ως στραμμένη προς τις Ιδέες, πάντα ανικανοποίητη με τον κόσμο των αισθήσεων. Ο Αριστοτέλης μίλησε για τον άνθρωπο ως δυνάμει όν που χρειάζεται καλλιέργεια για να φτάσει στην ενέργεια. Ο Καντ είδε τον άνθρωπο ως ον που ζει ανάμεσα στη φύση και την ελευθερία, ποτέ απολύτως ολοκληρωμένο σε κανένα από τα δύο πεδία. Στον υπαρξισμό, στοχαστές όπως ο Σαρτρ τόνισαν ότι ο άνθρωπος δεν έχει προδιαγεγραμμένη ουσία αλλά δημιουργεί τον εαυτό του με τις πράξεις του. Σε όλες αυτές τις θεωρήσεις αναδεικνύεται το ίδιο στοιχείο: ο άνθρωπος είναι πάντα στο δρόμο προς κάτι, αλλά ποτέ στο τελικό τέρμα.
Η καθημερινή εμπειρία της ανολοκλήρωσης
Δεν χρειάζεται κανείς φιλοσοφικές θεωρίες για να διαπιστώσει ότι η ζωή του ανθρώπου είναι ανολοκλήρωτη. Στην καθημερινότητα βιώνουμε συνεχώς το κενό ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που θα θέλαμε να είμαστε. Οι σχέσεις μας δεν είναι ποτέ απολύτως αρμονικές, οι επιθυμίες μας δεν ικανοποιούνται πλήρως, τα σχέδιά μας μένουν συχνά ανολοκλήρωτα. Ο μαθητής που τελειώνει μια τάξη ξέρει πως έχει μπροστά του επόμενη. Ο εργαζόμενος που πετυχαίνει έναν στόχο βλέπει αμέσως τον επόμενο. Ακόμη και στις πιο χαρούμενες στιγμές υπάρχει η αίσθηση ότι τίποτε δεν μένει για πάντα. Αυτή η εμπειρία δεν είναι μόνο αρνητική αλλά και δημιουργική, γιατί μας ωθεί να συνεχίζουμε να αναζητούμε, να μαθαίνουμε και να εξελισσόμαστε.
Η ανολοκλήρωση ως πηγή δημιουργικότητας
Αν ο άνθρωπος ήταν ολοκληρωμένος, δεν θα είχε λόγο να δημιουργεί τέχνη, επιστήμη, φιλοσοφία. Η αίσθηση ότι κάτι λείπει είναι η κινητήρια δύναμη της εξέλιξης. Η τέχνη γεννιέται από την ανάγκη να εκφραστεί αυτό που δεν μπορεί να ειπωθεί πλήρως, η επιστήμη από την ανάγκη να εξηγηθεί το άγνωστο, η φιλοσοφία από την ανάγκη να βρεθεί νόημα. Ακόμη και οι κοινωνικοί θεσμοί αντανακλούν αυτήν την ατέλεια, καθώς συνεχώς μεταβάλλονται και προσαρμόζονται στις νέες ανάγκες. Ο άνθρωπος δημιουργεί πολιτισμό γιατί δεν είναι αυτάρκης, γιατί πάντα αναζητά τρόπους να συμπληρώσει το κενό της ανολοκλήρωτης ύπαρξής του. Έτσι, το ελάττωμα μετατρέπεται σε πηγή δύναμης και δημιουργίας.
Ηθικές και υπαρξιακές προεκτάσεις
Το γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι ανολοκλήρωτος δεν σημαίνει αδυναμία αλλά ευθύνη. Καλείται να δώσει μορφή στον εαυτό του μέσα από τις επιλογές του. Η ελευθερία, που συχνά τρομάζει, είναι το κατεξοχήν χαρακτηριστικό της ανολοκλήρωσης. Δεν υπάρχει μια τελειωμένη φύση που να μας υπαγορεύει τι να κάνουμε· υπάρχει μια ανοιχτή δυνατότητα που περιμένει από εμάς να τη γεμίσουμε με πράξεις και αξίες. Ηθικά, αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος οφείλει να στοχάζεται και να αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του, γνωρίζοντας ότι καμία επιλογή δεν είναι οριστική και καμία πορεία δεν είναι πλήρως προδιαγεγραμμένη. Υπαρξιακά, σημαίνει ότι η ζωή είναι πάντα σε εξέλιξη, και το αίσθημα της ανολοκλήρωσης είναι αυτό που μας ωθεί να ζούμε με πάθος και δημιουργικότητα.
